KISWAHILI – KIDATO CHA KWANZA

MTIHANI WA MADA

MADA YA 01: LUGHA NA UTAMADUNI

MUDA: SAA 2:30

MAELEKEZO

1. Mtihani huu una sehemu A, B na C zenye jumla ya maswali kumi (10).

2. Jibu maswali yote katika sehemu zote.

3. Sehemu A ina alama kumi na tano (15), Sehemu B ina alama sabini (70) na Sehemu C ina alama kumi na tano (15).

4. Andika majibu yako kwa Kiswahili fasaha.

5. Toa mifano inayofaa pale inapohitajika.

SEHEMU A (ALAMA 15)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

1. Chagua jibu sahihi kutoka katika machaguo uliyopewa. (Alama 10)

i. Ni ipi kati ya sentensi zifuatazo inaeleza kwa usahihi maana ya lugha?

1. Ni mkusanyiko wa maneno yote yanayotumiwa na binadamu
2. Ni mfumo maalumu wa sauti za nasibu wenye kuleta maana uliokubalika na jamii kwa ajili ya mawasiliano
3. Ni mfumo wa kuandika maneno bila kuzungumza
4. Ni njia ya mawasiliano inayotumiwa na watu waliosoma pekee

ii. Ni vipengele gani vinavyounda mfumo wa lugha?

1. Sauti, silabi, maneno, sentensi na maana
2. Herufi, vitabu, kalamu na karatasi
3. Mashairi, hadithi, methali na nyimbo
4. Majina, mavazi, vyakula na michezo

iii. Lugha na jamii hufungamana kwa sababu lugha:

1. Huzuia wanajamii kubadilishana mawazo
2. Huwawezesha wanajamii kuwasiliana na kushirikiana
3. Hutumiwa katika shughuli za kisiasa pekee
4. Huzuia maendeleo ya utamaduni

iv. Lugha inapokosa kutumiwa na jamii kwa muda mrefu inaweza:

1. Kukua zaidi
2. Kuwa lugha ya kimataifa
3. Kufa
4. Kuwa lugha rasmi

v. Kiswahili kinachukuliwa kuwa utambulisho wa Mtanzania kwa sababu:

1. Kinatumika na wageni pekee
2. Kinawaunganisha Watanzania na kubeba masuala ya utamaduni wao
3. Kinatumika katika shule pekee
4. Hakina uhusiano na maisha ya Watanzania

vi. Maneno yanayotumiwa kwa kificho ili kuepuka kutamka waziwazi maneno yanayoweza kuleta aibu au kukosa heshima huitwa:

1. Misemo
2. Tafsida
3. Vitendawili
4. Nahau

vii. Badala ya kusema mwanamke “amezaa mtoto”, matumizi ya tafsida yanapendekeza kusema:

1. Amejifungua
2. Ameondoka
3. Amejisaidia
4. Amepumzika

viii. Utaratibu wa mdogo kuanza kumsalimia mkubwa katika jamii unaonesha:

1. Ubaguzi
2. Heshima
3. Uhasama
4. Uzembe

ix. Utamaduni ni:

1. Mfumo wa maisha ambao watu wa jamii fulani wamejiwekea katika kuendesha maisha yao ya kila siku
2. Mfumo wa kuandika lugha pekee
3. Shughuli za kiuchumi zinazofanywa mijini
4. Matumizi ya lugha za kigeni katika jamii

x. Moja ya manufaa ya kujifunza Kiswahili kwa mwanafunzi ni:

1. Kupunguza uwezo wa kuwasiliana
2. Kuweza kuwasiliana kwa Kiswahili fasaha katika miktadha mbalimbali
3. Kuepuka kujifunza lugha na fasihi
4. Kutumia Kiswahili katika mazingira ya shule pekee

2. Oanisha vipengele vya Orodha A na maelezo sahihi kutoka Orodha B. (Alama 5)

SEHEMU B (ALAMA 70)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

3.

1. Fafanua maana ya lugha. (Alama 2)

2. Eleza vipengele vinne (4) vinavyounda mfumo wa lugha. (Alama 8)

4.

1. Eleza uhusiano uliopo kati ya lugha na jamii. (Alama 4)

2. Fafanua dhima tatu (3) za lugha katika jamii. (Alama 6)

5.

1. Eleza maana ya utamaduni. (Alama 2)

2. Fafanua kwa hoja nne (4) namna lugha ya Kiswahili inavyoweza kuwa kielelezo cha utamaduni wa Mtanzania. (Alama 8)

6.

1. Eleza maana ya tafsida. (Alama 2)

2. Fafanua sababu mbili (2) za kutumia tafsida katika mawasiliano ya jamii. (Alama 4)

3. Kwa kutumia mifano miwili (2), onesha namna tafsida zinavyoweza kutumiwa katika mawasiliano ya kila siku. (Alama 4)

7.

1. Eleza kwa hoja tano (5) umuhimu wa kutumia lugha ya Kiswahili nchini Tanzania. (Alama 10)

8.

1. Eleza namna salamu zinavyoonesha utamaduni na heshima katika jamii ya Kitanzania. (Alama 4)

2. Fafanua namna matumizi ya maneno yafuatayo yanavyoonesha maadili na utamaduni wa Mtanzania:

   1. Pole. (Alama 2)

   2. Asante. (Alama 2)

   3. Tafadhali. (Alama 2)

9.

1. Eleza faida nne (4) anazoweza kupata mwanafunzi kwa kujifunza somo la Kiswahili katika elimu ya sekondari. (Alama 8)

2. Eleza fursa moja (1) ya ajira inayoweza kupatikana kutokana na kuwa na taaluma ya Kiswahili. (Alama 2)

SEHEMU C (ALAMA 15)

Jibu swali la 10.

10. Soma kisa kifuatacho kwa makini kisha jibu maswali yanayofuata.

Amina ni mwanafunzi wa Kidato cha Kwanza. Siku moja alisafiri kwenda kijiji kingine kumtembelea bibi yake. Alipofika nyumbani kwa bibi, alianza kumsalimia kwa kusema, “Shikamoo bibi,” na bibi akamjibu, “Marahaba mwanangu.” Baadaye jirani yao aliugua, hivyo Amina alienda kumtembelea na kumwambia, “Pole sana.” Alipopewa chakula na bibi yake alisema, “Asante.” Alipotaka kuomba maji alisema, “Tafadhali, ninaomba maji.” Bibi yake alimweleza kuwa matumizi hayo ya lugha yanaonesha heshima, kujali wengine na kufuata utamaduni wa jamii. Pia alimfundisha kuwa badala ya kutamka baadhi ya maneno moja kwa moja, jamii hutumia maneno ya kificho ili kulinda heshima katika mawasiliano.

1. Bainisha na kueleza matendo matatu (3) yanayoonesha maadili na utamaduni wa Mtanzania katika kisa hiki. (Alama 6)

2. Ni kipengele gani cha lugha kinachorejelewa na bibi anapozungumzia matumizi ya maneno ya kificho? Eleza sababu ya kutumia kipengele hicho. (Alama 3)

3. Eleza kwa hoja mbili (2) namna lugha ya Kiswahili inavyosaidia kurithisha utamaduni kutoka kizazi kimoja hadi kingine. (Alama 4)

4. Eleza kwa nini lugha ya Kiswahili inaweza kutumiwa kama utambulisho wa Mtanzania. (Alama 2)

MWISHO WA MTIHANI

KISWAHILI – KIDATO CHA KWANZA

MTIHANI WA MADA

MADA YA 02: SARUFI YA KISWAHILI

MUDA: SAA 2:30

MAELEKEZO

1. Mtihani huu una sehemu A, B na C zenye jumla ya maswali kumi (10).

2. Jibu maswali yote katika sehemu zote.

3. Sehemu A ina alama kumi na tano (15), Sehemu B ina alama sabini (70) na Sehemu C ina alama kumi na tano (15).

4. Andika majibu yako kwa Kiswahili fasaha.

5. Zingatia kanuni za sarufi ya Kiswahili katika kujibu maswali.

SEHEMU A (ALAMA 15)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

1. Chagua jibu sahihi kutoka katika machaguo uliyopewa. (Alama 10)

i. Jinsi ya kutamka maneno ya lugha fulani huitwa:

1. Kiimbo
2. Matamshi
3. Mkazo
4. Sentensi

ii. Ni vipengele vipi vitatu muhimu vinavyozingatiwa katika matamshi ya Kiswahili?

1. Lafudhi, kiimbo na mkazo
2. Nomino, kitenzi na kielezi
3. Sauti, silabi na sentensi
4. Kiimbo, nomino na kiwakilishi

iii. Namna ya uzungumzaji inayoweza kuitambulisha jamii au eneo analotoka mzungumzaji huitwa:

1. Mkazo
2. Kiimbo
3. Lafudhi
4. Kielezi

iv. Upandaji na ushukaji wa mawimbisauti wakati wa utamkaji huitwa:

1. Kiimbo
2. Lafudhi
3. Mkazo
4. Matamshi

v. Ni kiimbo kipi huwa na mawimbisauti yanayopanda yanapokaribia mwishoni mwa usemi?

1. Kiimbo cha maelezo
2. Kiimbo cha swali
3. Kiimbo cha amri
4. Kiimbo cha mshangao

vi. Kiwango cha nguvu inayotumika katika utamkaji wa silabi katika neno huitwa:

1. Lafudhi
2. Kiimbo
3. Mkazo
4. Matamshi

vii. Katika utamkaji wa kawaida wa Kiswahili, mkazo huwekwa katika:

1. Silabi ya kwanza ya neno
2. Silabi ya pili kutoka mwisho wa neno
3. Silabi ya mwisho ya neno
4. Silabi yoyote bila utaratibu

viii. Neno linalotaja jina la mtu, kitu, mahali au hali huitwa:

1. Kitenzi
2. Kielezi
3. Nomino
4. Kivumishi

ix. Katika sentensi “Mti mrefu umeanguka jana”, neno “mrefu” ni:

1. Nomino
2. Kivumishi
3. Kitenzi
4. Kielezi

x. Maneno kama “pia”, “aidha”, “vilevile” na “kadhalika” yanapotumika kuunganisha mawazo katika aya huwa na dhima ya:

1. Kuongeza wazo
2. Kuhitimisha wazo
3. Kuonesha mshangao
4. Kuuliza swali

2. Oanisha vipengele vya Orodha A na maelezo sahihi kutoka Orodha B. (Alama 5)

SEHEMU B (ALAMA 70)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

3.

1. Fafanua maana ya matamshi sahihi. (Alama 2)

2. Eleza athari mbili (2) zinazoweza kujitokeza katika mawasiliano kutokana na matamshi yasiyo sahihi. (Alama 4)

3. Sahihisha maneno yafuatayo yenye makosa ya kimatamshi: “ntoto” na “zarau”. (Alama 4)

4.

1. Fafanua maana ya lafudhi. (Alama 2)

2. Eleza mambo mawili (2) yanayoweza kusababisha mtu kuwa na lafudhi fulani anapozungumza Kiswahili. (Alama 4)

3. Eleza kwa hoja mbili (2) namna lafudhi inavyoweza kumtambulisha mzungumzaji. (Alama 4)

5.

1. Fafanua maana ya kiimbo. (Alama 2)

2. Taja aina nne (4) za kiimbo katika lugha ya Kiswahili. (Alama 4)

3. Eleza umuhimu mbili (2) wa kutumia kiimbo sahihi katika mazungumzo. (Alama 4)

6.

1. Fafanua maana ya mkazo. (Alama 2)

2. Eleza mahali mkazo huwekwa katika neno la Kiswahili wakati wa utamkaji wa kawaida. (Alama 2)

3. Eleza dhima tatu (3) za mkazo katika matumizi ya lugha. (Alama 6)

7.

1. Taja aina nane (8) za maneno katika lugha ya Kiswahili. (Alama 8)

2. Eleza dhima ya nomino katika sentensi. (Alama 2)

8.

1. Bainisha aina ya neno lililokolezwa katika kila sentensi ifuatayo. (Alama 5)

   1. Juma amekwenda shuleni.

   2. Mtoto mzuri ameimba.

   3. Wanafunzi walisoma vitabu.

   4. Aliwasili jana.

   5. Lo! Mwanafunzi ameanguka.

2. Eleza dhima ya kila aina ya neno uliyobainisha katika kipengele (a). (Alama 5)

9.

1. Panga maneno yafuatayo ili kujenga sentensi yenye maana: “Tanzania nchi sana nzuri ni.” (Alama 2)

2. Tunga sentensi moja yenye muundo N T N. (Alama 2)

3. Tunga sentensi moja yenye muundo N V T E. (Alama 2)

4. Eleza dhima mbili (2) za viunganishi vya ushikamani katika aya. (Alama 4)

SEHEMU C (ALAMA 15)

Jibu swali la 10.

10. Soma kifungu kifuatacho kwa makini, kisha jibu maswali yanayofuata.

Siku ya Jumatatu, wanafunzi wa Kidato cha Kwanza walifanya usafi katika mazingira ya shule yao. Asha na Juma walifika shuleni mapema sana. Asha alifagia darasa vizuri, naye Juma alikusanya taka na kuzipeleka kwenye sehemu maalumu. Baadaye mwalimu wao alifika na kusema, “Hongereni sana wanafunzi!” Kisha akawauliza, “Je, mmemaliza kufanya usafi?” Wanafunzi wakajibu kuwa walikuwa wamemaliza. Aidha, waliamua kupanda maua mbele ya darasa lao. Kwa hiyo, mazingira ya shule yalionekana safi na yenye kuvutia.

1. Bainisha aina za maneno yaliyokolezwa hapa chini kama yalivyotumika katika kifungu: Asha, vizuri, na na Hongereni! (Alama 4)

2. Bainisha aina mbili (2) za kiimbo zinazojitokeza katika kauli za mwalimu, kisha eleza alama za uandishi zinazozionesha. (Alama 4)

3. Bainisha viunganishi viwili (2) vya ushikamani vilivyotumika katika kifungu na eleza dhima ya kila kimoja. (Alama 4)

4. Eleza kwa nini mpangilio na uhusiano sahihi wa maneno na sentensi ni muhimu katika mawasiliano. (Alama 3)

MWISHO WA MTIHANI

KISWAHILI – KIDATO CHA KWANZA

MTIHANI WA MADA

MADA YA 03: MATUMIZI YA KAMUSI

MUDA: SAA 2:30

MAELEKEZO

1. Mtihani huu una sehemu A, B na C zenye jumla ya maswali kumi (10).

2. Jibu maswali yote katika sehemu zote.

3. Sehemu A ina alama kumi na tano (15), Sehemu B ina alama sabini (70) na Sehemu C ina alama kumi na tano (15).

4. Andika majibu yako kwa Kiswahili fasaha.

5. Zingatia matumizi sahihi ya msamiati na taarifa za kamusi katika kujibu maswali.

SEHEMU A (ALAMA 15)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

1. Chagua jibu sahihi kutoka katika machaguo uliyopewa. (Alama 10)

i. Kamusi ni nini?

1. Kitabu chenye hadithi na mashairi pekee
2. Kitabu cha rejea chenye orodha ya maneno na ufafanuzi wake yaliyopangwa kwa utaratibu maalumu
3. Kitabu kinachotumiwa kuandika maneno mapya
4. Kitabu chenye kanuni za uandishi pekee

ii. Maneno katika kamusi hupangwa kwa kufuata:

1. Urefu wa maneno
2. Maana za maneno
3. Utaratibu wa alfabeti
4. Aina za maneno

iii. Neno kuu linaloorodheshwa na kufafanuliwa katika kamusi huitwa:

1. Kidahizo
2. Kisawe
3. Kiambishi
4. Kategoria

iv. Kidahizo pamoja na maelezo yake kwa pamoja huitwa:

1. Kiini
2. Kitomeo
3. Utangulizi
4. Kifupisho

v. Iwapo maneno mawili au zaidi yanaanza na herufi inayofanana, mpangilio wake huamuliwa kwa:

1. Kuangalia maana zake
2. Kuangalia herufi inayofuata
3. Kuhesabu idadi ya silabi
4. Kuangalia aina zake

vi. Kamusi ambayo maneno na maelezo yake yanatolewa katika lugha moja huitwa:

1. Kamusi ya lugha moja
2. Kamusi ya lugha mbili
3. Kamusi ya lugha tatu
4. Kamusi ya visawe

vii. Sehemu ya kamusi yenye maneno yaliyopangwa kialfabeti pamoja na ufafanuzi wake huitwa:

1. Utangulizi
2. Kiini
3. Hitimisho
4. Shukurani

viii. Ni taarifa ipi inaweza kupatikana katika kiini cha kamusi?

1. Ratiba ya masomo
2. Majina ya waandishi pekee
3. Asili na aina ya neno
4. Orodha ya wanafunzi

ix. Matamshi ya maneno katika kamusi yanaweza kuoneshwa kwa kutumia:

1. Mabano ya mshazari (/ /)
2. Alama ya kuuliza (?)
3. Alama ya mshangao (!)
4. Nukta (.)

x. Mtumiaji anapokuta neno lenye maana zaidi ya moja katika kamusi anapaswa:

1. Kuchagua maana ya kwanza kila wakati
2. Kupuuza maana zote
3. Kuchagua maana inayoendana na muktadha wa matumizi ya neno
4. Kubadili neno hilo na neno jingine

2. Oanisha vipengele vya Orodha A na maelezo sahihi kutoka Orodha B. (Alama 5)

SEHEMU B (ALAMA 70)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

3.

1. Fafanua maana ya kamusi. (Alama 2)

2. Eleza aina nne (4) za kamusi zinazoweza kutumiwa na watumiaji wa lugha. (Alama 8)

4.

1. Eleza kanuni inayotumika kupanga maneno katika kamusi. (Alama 2)

2. Panga maneno yafuatayo kwa utaratibu wa kialfabeti: kuti, kaka, koti, keki na kiko. (Alama 5)

3. Eleza utaratibu unaotumika kupanga maneno ambayo herufi zake za kwanza zinafanana. (Alama 3)

5.

1. Fafanua maana ya kidahizo. (Alama 2)

2. Fafanua maana ya kitomeo. (Alama 2)

3. Eleza namna mtumiaji wa kamusi anavyoweza kuchagua maana sahihi ikiwa kidahizo kina maana zaidi ya moja. (Alama 2)

4. Eleza sababu mbili (2) za kuandika vidahizo kwa chapa iliyokozwa au rangi tofauti katika kamusi. (Alama 4)

6.

1. Taja sehemu kuu tatu (3) za kamusi. (Alama 3)

2. Eleza umuhimu wa kila sehemu uliyoitaja katika kipengele (a). (Alama 6)

3. Taja taarifa moja inayoweza kupatikana katika sehemu ya mwisho ya kamusi. (Alama 1)

7.

1. Taja taarifa tano (5) kuhusu neno ambazo zinaweza kupatikana katika kiini cha kamusi. (Alama 5)

2. Eleza namna taarifa zozote mbili (2) kati ya ulizotaja zinavyomsaidia mtumiaji wa kamusi. (Alama 4)

3. Eleza maana ya kisawe. (Alama 1)

8.

1. Eleza dhima tatu (3) za kamusi katika kujifunza na kutumia lugha ya Kiswahili. (Alama 6)

2. Eleza namna kamusi inavyomsaidia mtumiaji kujua matamshi sahihi ya neno. (Alama 2)

3. Eleza namna kamusi inavyoweza kumsaidia mtumiaji kutambua aina ya neno. (Alama 2)

9.

1. Eleza maana ya muktadha katika matumizi ya maneno. (Alama 2)

2. Kwa nini ni muhimu kuzingatia muktadha wakati wa kuchagua maana ya neno katika kamusi? Toa hoja mbili (2). (Alama 4)

3. Eleza namna kamusi inavyoweza kumsaidia mwanafunzi kutumia msamiati kwa usahihi katika mazungumzo na maandishi. Toa hoja mbili (2). (Alama 4)

SEHEMU C (ALAMA 15)

Jibu swali la 10.

10. Soma kisa kifuatacho kwa makini, kisha jibu maswali yanayofuata.

Neema ni mwanafunzi wa Kidato cha Kwanza. Alipokuwa akisoma kitabu cha Kiswahili alikutana na maneno ambayo hakuelewa maana zake. Alichukua kamusi na kuanza kuyatafuta. Alipotafuta neno “kikapu”, aligundua kuwa kamusi haikuonesha maana ya neno hilo pekee, bali pia ilionesha aina ya neno na namna ya kulitamka. Baadaye alitafuta neno jingine ambalo lilikuwa na maana zaidi ya moja. Neema alisoma maana zote zilizoorodheshwa na kuchagua maana iliyolingana na sentensi aliyokuwa akisoma. Alipokutana na maneno kadhaa yaliyoanza na herufi moja, aligundua kuwa yalikuwa yamepangwa kwa kuzingatia herufi zilizofuata.

1. Bainisha taarifa tatu (3) ambazo Neema anaweza kuzipata kuhusu neno katika kamusi. (Alama 3)

2. Eleza kwa nini Neema alipaswa kuzingatia sentensi aliyokuwa akisoma wakati wa kuchagua maana ya neno lenye maana zaidi ya moja. (Alama 3)

3. Eleza kwa hoja mbili (2) utaratibu ambao Neema angeutumia kutafuta maneno kadhaa yanayoanza na herufi zinazofanana. (Alama 4)

4. Eleza faida mbili (2) ambazo Neema anaweza kupata kwa kutumia kamusi mara kwa mara katika kujifunza Kiswahili. (Alama 4)

5. Neno kuu ambalo Neema analitafuta katika kamusi huitwaje? (Alama 1)

MWISHO WA MTIHANI

KISWAHILI – KIDATO CHA KWANZA

MTIHANI WA MADA

MADA YA 04: KUSIKILIZA MAZUNGUMZO

MUDA: SAA 2:30

MAELEKEZO

1. Mtihani huu una sehemu A, B na C zenye jumla ya maswali kumi (10).

2. Jibu maswali yote katika sehemu zote.

3. Sehemu A ina alama kumi na tano (15), Sehemu B ina alama sabini (70) na Sehemu C ina alama kumi na tano (15).

4. Andika majibu yako kwa Kiswahili fasaha.

5. Soma kila swali kwa makini kabla ya kulijibu.

SEHEMU A (ALAMA 15)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

1. Chagua jibu sahihi kutoka katika machaguo uliyopewa. (Alama 10)

i. Mazungumzo huhusisha pande kuu zipi za mawasiliano?

1. Mwandishi na msomaji
2. Mzungumzaji na msikilizaji
3. Mwalimu na mwanafunzi
4. Mhariri na mwandishi

ii. Jambo la kwanza analopaswa kufanya msikilizaji ili kuelewa vizuri mazungumzo ni:

1. Kuandika kila neno analolisikia
2. Kumkatiza mzungumzaji mara kwa mara
3. Kusikiliza kwa makini na kuelekeza akili kwa mzungumzaji
4. Kuzungumza wakati mzungumzaji anaendelea

iii. Msikilizaji anashauriwa kuwa na kalamu na karatasi wakati wa kusikiliza mazungumzo changamani ili:

1. Kuchora picha za mzungumzaji
2. Kuandika mambo muhimu
3. Kuandika kila neno linalosemwa
4. Kuepuka kumtazama mzungumzaji

iv. Msikilizaji anapomtazama mzungumzaji usoni anaweza kupata:

1. Taarifa za ziada kupitia ishara za mwili
2. Maana za maneno katika kamusi
3. Ujuzi wa kuandika insha
4. Taarifa zisizohusiana na mazungumzo

v. Ipi ni mojawapo ya sifa za lugha ya mazungumzo?

1. Kutopeana nafasi ya kuzungumza
2. Kuepuka matumizi ya kiimbo
3. Kupeana nafasi wakati wa kuzungumza
4. Kutotumia ishara za mwili

vi. Lugha ya mkato hutumiwa katika mazungumzo kwa lengo la:

1. Kurefusha mawasiliano
2. Kurahisisha mawasiliano na kuokoa muda
3. Kuficha ujumbe wote
4. Kuzuia mawasiliano

vii. Urudiaji wa maneno au sentensi katika mazungumzo unaweza kutumiwa kwa lengo la:

1. Kusisitiza au kufafanua jambo
2. Kuzuia msikilizaji kuelewa
3. Kubadilisha mada bila sababu
4. Kumaliza mazungumzo haraka

viii. Katika kufupisha habari au mazungumzo, jambo muhimu ni:

1. Kuondoa mambo yote muhimu
2. Kuongeza taarifa ambazo hazikuwapo
3. Kubakiza mambo muhimu bila kupunguza ujumbe
4. Kunakili habari yote kama ilivyo

ix. Majadiliano yanaweza kuwa:

1. Rasmi pekee
2. Yasiyo rasmi pekee
3. Rasmi au yasiyo rasmi
4. Ya maandishi pekee

x. Katika majadiliano, kila mshiriki anapaswa kuwa:

1. Mzungumzaji pekee
2. Msikilizaji pekee
3. Mzungumzaji na msikilizaji
4. Mtazamaji asiyechangia hoja

2. Oanisha vipengele vya Orodha A na maelezo sahihi kutoka Orodha B. (Alama 5)

SEHEMU B (ALAMA 70)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

3.

1. Fafanua maana ya kusikiliza kwa makini katika mazungumzo. (Alama 2)

2. Eleza mambo manne (4) ambayo msikilizaji anapaswa kuzingatia ili kuelewa vizuri mazungumzo changamani. (Alama 8)

4.

1. Fafanua maana ya mazungumzo changamani. (Alama 2)

2. Taja mifano miwili (2) ya mazungumzo changamani. (Alama 2)

3. Eleza faida tatu (3) za kusikiliza kwa makini mazungumzo changamani. (Alama 6)

5.

1. Taja sifa tano (5) za lugha ya mazungumzo. (Alama 5)

2. Eleza namna sifa zozote mbili (2) ulizotaja katika kipengele (a) zinavyosaidia kufanikisha mawasiliano. (Alama 4)

3. Eleza sababu moja ya kutumia lugha ya vionjo katika mazungumzo. (Alama 1)

6.

1. Eleza maana ya kufupisha mazungumzo au habari. (Alama 2)

2. Eleza mambo manne (4) ya kuzingatia wakati wa kufupisha mazungumzo au habari. (Alama 8)

7.

1. Fafanua maana ya majadiliano. (Alama 2)

2. Eleza tofauti mbili (2) kati ya majadiliano rasmi na majadiliano yasiyo rasmi. (Alama 4)

3. Eleza mambo mawili (2) ambayo mshiriki anapaswa kuzingatia ili kuchangia hoja mwafaka katika majadiliano. (Alama 4)

8.

Soma mazungumzo yafuatayo, kisha jibu maswali yanayofuata.

Amina: Juma, ulisikia taarifa kuhusu usafi wa mazingira iliyotolewa jana?

Juma: Ndiyo, nilisikiliza kwa makini. Ilieleza kuwa kila mwananchi ana wajibu wa kuweka mazingira yake safi.

Amina: Mimi pia niliisikia. Aidha, tulishauriwa kutotupa taka ovyo na kushiriki katika shughuli za usafi.

Juma: Kweli kabisa! Tukishirikiana tunaweza kupunguza magonjwa yanayosababishwa na uchafu.

1. Mazungumzo hayo yanahusu jambo gani? (Alama 2)

2. Taja mambo mawili (2) ambayo wananchi wameshauriwa kufanya. (Alama 4)

3. Bainisha sifa mbili (2) za lugha ya mazungumzo zinazojitokeza katika mazungumzo hayo. (Alama 2)

4. Eleza funzo moja unalolipata kutokana na mazungumzo hayo. (Alama 2)

9.

Soma habari ifuatayo kwa makini:

Wanafunzi wa Kidato cha Kwanza waliamua kufanya usafi wa mazingira ya shule yao. Walifyeka nyasi, walikusanya taka, walifagia madarasa na kupanda maua. Mwalimu wao aliwapongeza na kuwaeleza kuwa mazingira safi husaidia kuzuia magonjwa na kufanya shule ivutie. Wanafunzi walikubaliana kufanya usafi kila wiki ili kudumisha mazingira safi.

1. Bainisha mambo manne (4) muhimu yaliyomo katika habari hiyo. (Alama 4)

2. Fupisha habari hiyo kwa sentensi zisizozidi mbili bila kupoteza ujumbe wake muhimu. (Alama 4)

3. Eleza sababu moja ya kutotakiwa kuondoa maneno au mawazo ya msingi wakati wa kufupisha habari. (Alama 2)

SEHEMU C (ALAMA 15)

Jibu swali la 10.

10. Soma kisa kifuatacho kwa makini, kisha jibu maswali yanayofuata.

Wanafunzi wa Kidato cha Kwanza walipewa mada ya kujadili kuhusu umuhimu wa kutunza mazingira ya shule. Wakati wa majadiliano, Rehema alikuwa akizungumza bila kuwapa wenzake nafasi ya kutoa maoni. Musa alikuwa akizungumza na rafiki yake wakati wengine wakitoa hoja. Asha alisikiliza kwa makini, aliandika mambo muhimu na alisubiri nafasi yake kabla ya kuchangia. Alipopata nafasi, alitoa hoja kwa Kiswahili fasaha na kueleza kuwa mazingira safi hupunguza magonjwa na kufanya shule iwe mahali pazuri pa kujifunzia. Baada ya muda, wanafunzi walikubaliana kwamba kila mmoja anapaswa kushiriki katika usafi wa mazingira.

1. Bainisha makosa mawili (2) yaliyofanywa na Rehema na Musa wakati wa majadiliano. (Alama 4)

2. Eleza mambo matatu (3) ambayo Asha alifanya yanayoonesha kuwa alikuwa msikilizaji mzuri na mshiriki mzuri wa majadiliano. (Alama 6)

3. Eleza faida mbili (2) za kupeana nafasi wakati wa majadiliano. (Alama 4)

4. Bainisha ujumbe mkuu wa majadiliano hayo. (Alama 1)

MWISHO WA MTIHANI

KISWAHILI – KIDATO CHA KWANZA

MTIHANI WA MADA

MADA YA 05: KUSOMA KWA UFASAHA NA UFAHAMU

MUDA: SAA 2:30

MAELEKEZO

1. Mtihani huu una sehemu A, B na C zenye jumla ya maswali kumi (10).

2. Jibu maswali yote katika sehemu zote.

3. Sehemu A ina alama kumi na tano (15), Sehemu B ina alama sabini (70) na Sehemu C ina alama kumi na tano (15).

4. Andika majibu yako kwa Kiswahili fasaha.

5. Soma kila swali kwa makini kabla ya kulijibu.

SEHEMU A (ALAMA 15)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

1. Chagua jibu sahihi kutoka katika machaguo uliyopewa. (Alama 10)

i. Kusoma kwa ufasaha ni:

1. Kusoma matini kwa sauti kubwa pekee
2. Kusoma matini kwa usahihi kwa kuzingatia taratibu za uandishi
3. Kusoma matini kwa kasi kubwa bila kuzingatia maana
4. Kukariri matini yote bila kuielewa

ii. Kusoma kwa ufahamu ni uwezo wa:

1. Kusoma na kuelewa jambo lililoandikwa
2. Kusoma kwa sauti kubwa sana
3. Kunakili matini yote
4. Kukariri kila neno katika matini

iii. Ipi ni mojawapo ya mambo ya kuzingatia wakati wa kusoma kwa ufasaha?

1. Matamshi sahihi
2. Kuongeza maneno mapya
3. Kuondoa alama za uandishi
4. Kubadili ujumbe wa mwandishi

iv. Msomaji anapaswa kurudia kusoma matini kwa makini ili:

1. Aweze kuikariri yote
2. Aweze kubainisha mambo ya msingi na kuielewa
3. Aweze kubadili mawazo ya mwandishi
4. Aweze kuondoa maneno magumu

v. Alama za uandishi katika usomaji husaidia:

1. Kupoteza maana ya matini
2. Kutenganisha au kuunganisha maneno na kuonesha mwisho wa sentensi
3. Kufanya kila sentensi iwe swali
4. Kuondoa kiimbo katika usomaji

vi. Kiimbo katika usomaji humsaidia msomaji:

1. Kuonesha lengo la mwandishi
2. Kuondoa alama za uandishi
3. Kubadili mada ya matini
4. Kuongeza aya mpya

vii. Kutokuzingatia alama za uandishi wakati wa kusoma kunaweza:

1. Kuongeza ufasaha kila wakati
2. Kufanya ujumbe kupotea au kutoa maana tofauti
3. Kufanya matini iwe fupi
4. Kumsaidia msomaji kuelewa zaidi

viii. Kuandika hoja kuu ni:

1. Kunakili matini nzima
2. Kutoa muhtasari wa kile kilichokusudiwa katika matini
3. Kuongeza mawazo mapya katika matini
4. Kuandika maneno magumu pekee

ix. Katika kuandika hoja kuu, mwandishi anapaswa:

1. Kutumia maneno yake bila kupoteza maana ya msingi
2. Kunakili kila sentensi kama ilivyo
3. Kuondoa mawazo yote muhimu
4. Kubadilisha ujumbe wa matini

x. Kifaa kipi kinaweza kutumiwa kutafuta maana za maneno kwa kutumia TEHAMA?

1. Simu janja
2. Kijiko
3. Jembe
4. Meza

2. Oanisha vipengele vya Orodha A na maelezo sahihi kutoka Orodha B. (Alama 5)

SEHEMU B (ALAMA 70)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

3.

1. Fafanua maana ya kusoma kwa ufasaha. (Alama 2)

2. Eleza mambo manne (4) ambayo msomaji anapaswa kuzingatia ili kusoma matini kwa ufasaha. (Alama 8)

4.

1. Fafanua maana ya kusoma kwa ufahamu. (Alama 2)

2. Eleza hatua tatu (3) ambazo msomaji anapaswa kufuata ili kupata ufahamu wa matini anayoisoma. (Alama 6)

3. Eleza umuhimu mmoja wa kutafakari jambo ulilolisoma. (Alama 2)

5.

1. Taja mambo manne (4) ambayo msomaji anapaswa kuyazingatia katika kusoma kwa ufasaha na ufahamu. (Alama 4)

2. Eleza faida tatu (3) za kusoma kwa ufasaha na ufahamu katika maisha ya kila siku. (Alama 6)

6.

1. Taja alama sita (6) za uandishi zinazoweza kutumiwa katika matini. (Alama 6)

2. Eleza umuhimu wa alama za uandishi katika usomaji. (Alama 2)

3. Eleza athari moja ya kutotumia alama za uandishi kwa usahihi. (Alama 2)

7.

1. Eleza maana ya kiimbo katika usomaji. (Alama 2)

2. Taja malengo manne (4) ambayo yanaweza kuoneshwa kwa kutumia kiimbo katika matini. (Alama 4)

3. Eleza athari mbili (2) za kutotumia kiimbo sahihi wakati wa kusoma matini. (Alama 4)

8. Soma kifungu kifuatacho kwa makini, kisha jibu maswali yanayofuata.

Juma ni mwanafunzi wa Kidato cha Kwanza anayependa kujisomea. Kila jioni baada ya kumaliza kazi zake, husoma vitabu, magazeti na majarida mbalimbali. Anaposoma, huzingatia alama za uandishi, matamshi sahihi na kiimbo. Akikutana na neno asilolifahamu, hutumia simu janja kutafuta maana yake. Tabia hiyo imemsaidia kuongeza msamiati, kukuza uwezo wa kujieleza na kupata maarifa mapya.

1. Kifungu hicho kinahusu nini? (Alama 2)

2. Taja mambo matatu (3) ambayo Juma huzingatia wakati wa kusoma. (Alama 3)

3. Juma hutumia kifaa gani cha TEHAMA kutafuta maana ya neno asilolifahamu? (Alama 1)

4. Eleza faida mbili (2) ambazo Juma amezipata kutokana na tabia yake ya kujisomea. (Alama 4)

9.

Soma matini ifuatayo kwa makini:

Wanafunzi wa Shule ya Sekondari Amani waliamua kuanzisha utaratibu wa kusoma vitabu maktabani kila siku. Waligawanyika katika vikundi na kila kikundi kilichagua kitabu cha kusoma. Baada ya kusoma, waliandika mambo muhimu waliyojifunza na kuwaeleza wenzao. Utaratibu huo uliwasaidia kuongeza maarifa, kukuza msamiati na kuboresha uwezo wao wa kuzungumza na kuandika.

1. Bainisha hoja kuu tatu (3) kutoka katika matini hiyo. (Alama 3)

2. Andika muhtasari wa matini hiyo kwa kutumia maneno yako mwenyewe bila kupoteza maana ya msingi. (Alama 4)

3. Eleza faida moja ya kuandika hoja kuu kutoka katika matini iliyosomwa. (Alama 2)

4. Taja kifaa kimoja cha TEHAMA ambacho wanafunzi wanaweza kutumia kutafuta maana za maneno mapya wanayokutana nayo wakati wa kusoma. (Alama 1)

SEHEMU C (ALAMA 15)

Jibu swali la 10.

10. Soma kisa kifuatacho kwa makini, kisha jibu maswali yanayofuata.

Rehema aliombwa na mwalimu wake kusoma kifungu cha habari mbele ya darasa. Alianza kusoma kwa kasi sana bila kuzingatia alama za uandishi. Hakusimama kwenye nukta na hakubadilisha kiimbo alipokutana na sentensi za kuuliza na kushangaa. Baadhi ya wanafunzi walishindwa kuelewa ujumbe wa kifungu hicho. Mwalimu alimshauri asome tena kwa kasi stahiki, atamke maneno kwa usahihi, azingatie alama za uandishi na kutumia kiimbo kinachofaa. Rehema alifuata ushauri huo na aliporudia kusoma, wanafunzi walielewa habari hiyo vizuri zaidi.

1. Bainisha makosa matatu (3) ambayo Rehema aliyafanya katika usomaji wake wa kwanza. (Alama 3)

2. Eleza mambo matatu (3) ambayo mwalimu alimshauri Rehema kuzingatia ili kusoma kwa ufasaha. (Alama 6)

3. Eleza athari mbili (2) zinazoweza kutokea iwapo msomaji hatazingatia alama za uandishi na kiimbo sahihi. (Alama 4)

4. Eleza funzo moja unalolipata kutokana na kisa hicho. (Alama 2)

MWISHO WA MTIHANI

KISWAHILI – KIDATO CHA KWANZA

MTIHANI WA MADA

MADA YA 06: KUWASILIANA KWA NJIA YA MAZUNGUMZO

MUDA: SAA 2:30

MAELEKEZO

1. Mtihani huu una sehemu A, B na C zenye jumla ya maswali kumi (10).

2. Jibu maswali yote katika sehemu zote.

3. Sehemu A ina alama kumi na tano (15), Sehemu B ina alama sabini (70) na Sehemu C ina alama kumi na tano (15).

4. Andika majibu yako kwa Kiswahili fasaha.

5. Soma kila swali kwa makini kabla ya kulijibu.

SEHEMU A (ALAMA 15)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

1. Chagua jibu sahihi kutoka katika machaguo uliyopewa. (Alama 10)

i. Mazungumzo ni njia ya mawasiliano inayomwezesha mtu:

1. Kujieleza kwa njia ya mdomo
2. Kujieleza kwa maandishi pekee
3. Kusoma vitabu pekee
4. Kuandika taarifa pekee

ii. Chanzo cha mazungumzo ni:

1. Msikilizaji
2. Mzungumzaji
3. Mwandishi
4. Msomaji

iii. Kikomo cha mazungumzo ni:

1. Mwandishi
2. Mzungumzaji
3. Msikilizaji
4. Mhariri

iv. Ili mazungumzo yafanyike kwa ufasaha, mzungumzaji anapaswa kuzingatia:

1. Muktadha wa mazungumzo
2. Urefu wa sentensi pekee
3. Idadi ya maneno pekee
4. Maandishi ya kitabu

v. Muktadha wa mazungumzo husaidia zaidi katika:

1. Kuchagua msamiati unaofaa
2. Kuongeza idadi ya wazungumzaji
3. Kufupisha muda wa siku
4. Kuondoa mada ya mazungumzo

vi. Mazungumzo kati ya mwanafunzi na mwalimu yanahitaji matumizi ya lugha:

1. Yenye heshima
2. Ya matusi
3. Ya dharau
4. Isiyohusiana na muktadha

vii. Mazungumzo kati ya marafiki kwa kawaida yanaweza kuwa katika muktadha:

1. Usio rasmi
2. Rasmi pekee
3. Wa kisheria pekee
4. Wa kitaaluma pekee

viii. Katika mazungumzo ya wavuvi, msamiati unaotumiwa unapaswa kuendana zaidi na:

1. Shughuli ya uvuvi
2. Shughuli ya ualimu
3. Shughuli ya udaktari
4. Shughuli ya ushonaji

ix. Mzungumzaji anapozungumza na mtu mgonjwa anapaswa kuzingatia:

1. Hali ya mtu anayezungumza naye
2. Umri wake mwenyewe pekee
3. Idadi ya watu waliopo
4. Urefu wa mazungumzo pekee

x. Mazungumzo fasaha husaidia:

1. Kujenga mahusiano mazuri miongoni mwa wanajamii
2. Kuleta kutoelewana
3. Kuzuia watu kubadilishana taarifa
4. Kuondoa mawasiliano katika jamii

2. Oanisha vipengele vya Orodha A na maelezo sahihi kutoka Orodha B. (Alama 5)

SEHEMU B (ALAMA 70)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

3.

1. Fafanua maana ya mazungumzo. (Alama 2)

2. Eleza mambo manne (4) ambayo mzungumzaji anapaswa kuzingatia ili mazungumzo yafanyike kwa ufasaha. (Alama 8)

4.

1. Fafanua maana ya muktadha wa mazungumzo. (Alama 2)

2. Eleza aina mbili (2) za muktadha wa mazungumzo. (Alama 4)

3. Eleza umuhimu mbili (2) wa kuzingatia muktadha wakati wa mazungumzo. (Alama 4)

5.

1. Eleza maana ya msamiati katika mazungumzo. (Alama 2)

2. Eleza mambo manne (4) yanayoweza kumwongoza mzungumzaji katika kuchagua msamiati unaofaa wakati wa mazungumzo. (Alama 8)

6. Soma mazungumzo yafuatayo, kisha jibu maswali yanayofuata.

Mwanafunzi: Shikamoo mwalimu. Samahani kwa kuchelewa kufika darasani.

Mwalimu: Marahaba. Kwa nini umechelewa?

Mwanafunzi: Mto ulijaa maji kutokana na mvua kubwa iliyonyesha jana usiku, hivyo nilishindwa kuvuka mapema.

Mwalimu: Pole sana kwa changamoto hiyo. Ingia darasani na ujiunge na wenzako.

Mwanafunzi: Asante sana mwalimu.

1. Mazungumzo hayo yamefanyika katika muktadha gani? (Alama 2)

2. Bainisha maneno mawili (2) yanayoonesha heshima katika mazungumzo hayo. (Alama 2)

3. Eleza mambo mawili (2) yanayoonesha kuwa mwanafunzi ametumia lugha inayofaa katika muktadha huo. (Alama 4)

4. Eleza umuhimu mmoja wa kutumia lugha ya heshima katika mazungumzo hayo. (Alama 2)

7. Soma mazungumzo yafuatayo, kisha jibu maswali yanayofuata.

Rafiki 1: Aisee! Leo nina furaha sana rafiki yangu.

Rafiki 2: Kwa nini?

Rafiki 1: Mpango wangu wa kuanzisha biashara umekamilika.

Rafiki 2: Aisee! Hongera sana. Nakutakia mafanikio katika biashara yako.

1. Mazungumzo hayo ni rasmi au si rasmi? (Alama 2)

2. Toa sababu mbili (2) zinazothibitisha jibu lako katika kipengele (a). (Alama 4)

3. Bainisha maneno mawili (2) yanayoonesha hisia za wazungumzaji. (Alama 2)

4. Eleza funzo moja linalopatikana katika mazungumzo hayo. (Alama 2)

8. Soma mazungumzo yafuatayo, kisha jibu maswali yanayofuata.

Mvuvi 1: Siku hizi samaki wamepungua sana ziwani. Unafikiri tatizo ni nini?

Mvuvi 2: Uvuvi haramu ni mojawapo ya sababu. Baadhi ya watu wanatumia njia zinazoharibu mazalia ya samaki.

Mvuvi 1: Tunaweza kufanya nini ili kukabiliana na hali hiyo?

Mvuvi 2: Tunapaswa kuacha uvuvi haramu na kuzingatia sheria zinazolinda rasilimali za uvuvi.

1. Bainisha muktadha wa mazungumzo hayo. (Alama 2)

2. Taja maneno mawili (2) yanayohusiana moja kwa moja na shughuli inayozungumziwa. (Alama 2)

3. Eleza sababu mbili (2) za wazungumzaji kutumia msamiati unaohusiana na uvuvi. (Alama 4)

4. Bainisha ujumbe mmoja unaopatikana katika mazungumzo hayo. (Alama 2)

9.

Juma anataka kuzungumza na watu wafuatao: mwalimu wake, rafiki yake, daktari na mvuvi kuhusu masuala yanayohusiana na shughuli zao.

1. Eleza kwa nini Juma hapaswi kutumia msamiati unaofanana katika mazungumzo yake na watu hao wote. (Alama 2)

2. Toa mfano mmoja (1) wa msamiati unaoweza kutumiwa katika mazungumzo na kila mmoja kati ya watu wafuatao: (Alama 4)

   1. Mwalimu
   2. Daktari
   3. Rafiki
   4. Mvuvi

3. Eleza mambo mawili (2) ambayo Juma anapaswa kuzingatia anapozungumza na watu hao ili mazungumzo yawe fasaha. (Alama 4)

SEHEMU C (ALAMA 15)

Jibu swali la 10.

10. Soma kisa kifuatacho kwa makini, kisha jibu maswali yanayofuata.

Asha alikwenda hospitalini kumtembelea rafiki yake aliyekuwa mgonjwa. Alipofika alimkuta akiwa mnyonge na mwenye maumivu. Badala ya kumsalimia kwa upole na kumuuliza hali yake, Asha alianza kuzungumza kwa sauti kubwa na kutumia maneno ya mzaha. Baadaye daktari aliingia na kuanza kueleza hali ya mgonjwa. Asha alimkatiza mara kwa mara na kutumia msamiati usiohusiana na mazingira ya hospitali. Daktari alimweleza kuwa mazungumzo fasaha yanahitaji mtu kuzingatia muktadha, hali ya anayezungumza naye, uhusiano wa wazungumzaji na kutumia msamiati unaofaa. Asha alielewa kosa lake na kuamua kubadilisha namna yake ya kuzungumza.

1. Bainisha makosa matatu (3) yaliyofanywa na Asha katika mazungumzo hayo. (Alama 3)

2. Eleza mambo matatu (3) ambayo Asha alipaswa kuzingatia ili kuwasiliana kwa ufasaha katika mazingira hayo. (Alama 6)

3. Eleza faida mbili (2) za kuchagua msamiati unaoendana na muktadha wa mazungumzo. (Alama 4)

4. Eleza funzo moja unalolipata kutokana na kisa hicho. (Alama 2)

MWISHO WA MTIHANI

KISWAHILI – KIDATO CHA KWANZA

MTIHANI WA MADA

MADA YA 07: KUWASILIANA KWA NJIA YA MAANDISHI

MUDA: SAA 2:30

MAELEKEZO

1. Mtihani huu una sehemu A, B na C zenye jumla ya maswali kumi (10).

2. Jibu maswali yote katika sehemu zote.

3. Sehemu A ina alama kumi na tano (15), Sehemu B ina alama sabini (70) na Sehemu C ina alama kumi na tano (15).

4. Andika majibu yako kwa Kiswahili fasaha.

5. Soma kila swali kwa makini kabla ya kulijibu.

SEHEMU A (ALAMA 15)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

1. Chagua jibu sahihi kutoka katika machaguo uliyopewa. (Alama 10)

i. Ni ipi kati ya zifuatazo ni njia ya kuwasiliana kwa maandishi?

1. Barua
2. Mazungumzo
3. Ngonjera ya mdomo
4. Majadiliano ya ana kwa ana

ii. Mwandishi anapaswa kutumia lugha fasaha ili:

1. Msomaji aelewe ujumbe uliokusudiwa
2. Maandishi yawe marefu zaidi
3. Atumie maneno magumu mengi
4. Msomaji ashindwe kuelewa ujumbe

iii. Msamiati unaotumiwa katika maandishi unapaswa:

1. Kuendana na muktadha wa mada
2. Kuwa mgumu kila wakati
3. Kutohusiana na mada
4. Kuwa wa mazungumzo ya kirafiki pekee

iv. Ni kipi kati ya vifuatavyo kinapaswa kuzingatiwa ili kujenga sentensi zinazoeleweka?

1. Uhusiano sahihi wa maneno
2. Idadi kubwa ya aya
3. Maneno ya kigeni pekee
4. Urefu wa matini pekee

v. Alama (?) hutumika:

1. Kuonesha swali
2. Kuonesha mwisho wa kila aya
3. Kuonesha maneno halisi ya mzungumzaji
4. Kuonesha maelezo ya ziada

vi. Alama (!) hutumika zaidi:

1. Kuonesha hisia
2. Kuonesha swali
3. Kuonesha anwani
4. Kuunganisha aya

vii. Ni alama ipi hutumika kuonesha mwisho wa sentensi kamili?

1. Nukta
2. Mkato
3. Kiulizo
4. Mabano

viii. Hatua ya kwanza katika uandishi bora ni:

1. Kuelewa vyema jambo unaloliandikia
2. Kuandika bila kupanga mawazo
3. Kutumia maneno mengi iwezekanavyo
4. Kuacha kutumia alama za uandishi

ix. Mtiririko mzuri wa mawazo katika maandishi husaidia:

1. Kupangilia maudhui na kufanya yaeleweke
2. Kupoteza ujumbe wa matini
3. Kuchanganya mawazo
4. Kuondoa mada ya maandishi

x. Ni ipi kati ya zifuatazo ni mfano wa matini ya maandishi?

1. Risala
2. Salamu ya mdomo
3. Majibizano ya ana kwa ana
4. Mazungumzo ya simu

2. Oanisha matumizi yaliyopo katika Orodha A na alama sahihi kutoka Orodha B. (Alama 5)

SEHEMU B (ALAMA 70)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

3.

1. Fafanua maana ya kuwasiliana kwa njia ya maandishi. (Alama 2)

2. Taja aina nne (4) za matini zinazoweza kutumiwa katika mawasiliano ya maandishi. (Alama 4)

3. Eleza faida mbili (2) za kutumia lugha fasaha katika mawasiliano ya maandishi. (Alama 4)

4.

1. Eleza mambo manne (4) ambayo mwandishi anapaswa kuzingatia ili kufikisha ujumbe uliokusudiwa kwa ufasaha. (Alama 8)

2. Eleza umuhimu mmoja wa kutumia msamiati unaoendana na muktadha wa mada. (Alama 2)

5.

1. Taja alama sita (6) za uandishi zinazoweza kutumiwa katika matini. (Alama 6)

2. Eleza dhima mbili (2) za alama za uandishi katika matini. (Alama 4)

6. Soma barua ifuatayo, kisha jibu maswali yanayofuata.

Shule ya Sekondari Tumaini,

S.L.P. 125,

Morogoro.

12-08-2026.

Mama mpendwa,

Shikamoo! Natumaini nyumbani wote ni wazima. Mimi ni mzima na ninaendelea vizuri na masomo yangu. Shule itafungwa wiki ijayo kwa ajili ya likizo. Ninakuomba umjulishe baba kuwa nitahitaji fedha za nauli ili niweze kurudi nyumbani. Nitaendelea kujisomea kwa bidii hadi siku ya kufunga shule.

Ninaishia hapa kwa leo.

Mwanao mpendwa,

Amina.

1. Barua hiyo ni ya aina gani? (Alama 2)

2. Bainisha sehemu nne (4) za muundo wa barua hiyo. (Alama 4)

3. Eleza lengo kuu la Amina kuandika barua hiyo. (Alama 2)

4. Eleza umuhimu mmoja wa kuandika anwani ya mwandishi katika barua. (Alama 2)

7. Soma kifungu kifuatacho, kisha jibu maswali yanayofuata.

amani ni mwanafunzi wa kidato cha kwanza katika shule ya sekondari juhudi kila siku huamka mapema na kujiandaa kwenda shuleni anapofika shuleni huhudhuria vipindi vyote na kufanya kazi anazopewa na walimu wake je unafikiri kwa nini amani anafanya hivyo anataka kufanya vizuri katika masomo yake

1. Bainisha kasoro mbili (2) za kiuandishi zilizopo katika kifungu hicho. (Alama 2)

2. Andika upya kifungu hicho kwa kutumia herufi kubwa na alama za uandishi kwa usahihi. (Alama 6)

3. Eleza umuhimu mmoja wa kuzingatia taratibu za uandishi katika matini. (Alama 2)

8.

Fikiri kuwa wewe ni kiongozi wa wanafunzi na umehudhuria mkutano wa shule uliojadili maendeleo ya taaluma.

1. Taja mambo manne (4) muhimu ambayo ungezingatia katika kuandika kumbukumbu za mkutano huo. (Alama 4)

2. Eleza umuhimu wa kupanga mawazo kwa mtiririko mzuri katika uandishi wa kumbukumbu hizo. (Alama 2)

3. Eleza mambo mawili (2) ya kilugha ambayo ungezingatia ili kumbukumbu hizo zieleweke kwa wasomaji. (Alama 4)

9.

Shule yako imewataka wanafunzi kuandika ripoti fupi kuhusu umuhimu wa kujisomea.

1. Eleza mambo mawili (2) utakayofanya kabla ya kuanza kuandika ripoti hiyo. (Alama 4)

2. Eleza mambo mawili (2) utakayozingatia wakati wa kupanga maudhui ya ripoti hiyo. (Alama 4)

3. Eleza umuhimu mmoja wa kutumia lugha fasaha katika ripoti hiyo. (Alama 2)

SEHEMU C (ALAMA 15)

Jibu swali la 10.

10. Soma kisa kifuatacho kwa makini, kisha jibu maswali yanayofuata.

Neema aliandika barua kwa wazazi wake kuwataarifu kuhusu kufungwa kwa shule. Katika barua yake hakuandika anwani wala tarehe. Aliandika mawazo yake bila mpangilio na hakutumia aya. Pia, alitumia maneno yasiyoendana na ujumbe aliotaka kuwasilisha na hakuzingatia matumizi ya herufi kubwa, tahajia na alama za uandishi. Alipomaliza, alimpa rafiki yake barua hiyo aisome. Rafiki yake alipata shida kuelewa baadhi ya sehemu za ujumbe na kumshauri Neema aiandike upya kwa kufuata taratibu za uandishi bora.

1. Bainisha makosa matatu (3) ya kiuandishi yaliyofanywa na Neema. (Alama 3)

2. Eleza mambo matatu (3) ambayo Neema anapaswa kuzingatia anapoandika upya barua hiyo ili ujumbe wake ueleweke. (Alama 6)

3. Eleza faida mbili (2) za kutumia alama za uandishi na herufi kubwa kwa usahihi katika matini. (Alama 4)

4. Eleza funzo moja unalolipata kutokana na kisa hicho kuhusu uandishi bora. (Alama 2)

MWISHO WA MTIHANI