JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA OFISI YA WAZIRI MKUU TAWALA ZA MIKOA SERIKALI ZA MITAA

MTIHANI  NUSU MUHULA KIDATO CHA KWANZA MACHI 2026

HISTORIA YA TANZANIA NA MAADILI

MUDA : MASAA 2: 00

MAELEZO

• Mtihani huu una jumla ya maswali 10 katika sehemu A, B. na C
• Jibu maswali yote

SEHEMU A ( Maksi 15)

1. Chagua jibu lililo sahihi zaidi kwa kipengele cha (i)- (x).

i. Somo la historia ya Tanzania na maadili hufundisha kuhusu mwenendo wa shughuli za kiuchumi kama kilimo, utalii, uvuvi na ufugaji. Hii inaonyesha uhusiano wake na somo gani?

1. Kilimo
2. Hisabati
3. Jiografia 
4. Sayansi

ii. Wabantu ni jamii yenye idadi kubwa zaidi ya watu hapa Tanzania tofauti na jamii nyingine. Asili ya jamii ni wapi?

1. Somalia na Asia
2. Afrika ya kusini
3. Jangwa la sahara 
4. Afrika ya magharibi

iii. Kama wewe ni mgeni katika jamii mojawapo ya kitanzania, utajuaje kama jamii unayoishi nayo ni jamii ya wakushito?

1. Chakula chao cha asili ni wali na maharage
2. Mavazi yao ya asili hutengenezwa na Ngozi
3. Hutegemea mazingira ya asili kupata chakula 
4. Hawajishughulishi kabisa na shughuli za kilimo 

iv. Jengo la ngome kongwe linalopatikana chake chake katika kisiwa cha pemba lilijengwa na waarabu wa Omani katika karne ya ?

1. 17 
2. 09 
3. 18. 
4. 19

v. Bonde la olduvai lina umuhimu gani katika urithi wa kihistoria ya jamii ya Tanzania?

1. Yanapatikana masalia ya miundombinu ya umwagiliaji
2. Ni eneo ambalo mwanadamu wa kale zaidi alivumbua moto 
3. Masalia ya mwanadamu wa kale zaidi yalichimbuliwa hapo
4. Kuna alama za nyayo zinazoaminika kuwa za mwanaamu.

vi. Wahadimu ni neno lenye Asili ya ..............

1. kibantu
2. Kiarabu
3. kishirazi 
4. kiajemi

vii. Utafti wa kihistoria unaonesha kuwa chimbuko la wamasai ni wapi?

1. Kusini mwa sudani
2. Pwani ya afrika mashariki
3. Afrika ya magharibi
4. Mwanzoni mwa bone la mto Naili

viii . Mojawapo ya matokeo ya kuhamia kwa wabantu katika maeneo ya afrika mashariki na hasa Tanzania ni mabadiliko katika utamaduni wa jamii za asili. Jambo gani ni uthibitisho wa mabadiliko haya?

1. Kuenea kwa biashara ya utumwa
2. Kukua kwa lugha ya Kiswahili
3. Kuongezeka kwa bidhaa za kigeni
4. Kupotea kabisa kwa jamii za wakichembe

ix.ISMAT ni mtoto mwenye maadili mazuri awapo nyumbani na shuleni.Ni tabia gani hatutegemei kuona kwa ISMAT

1. Kuwasaidia wenzake katika masomo
2. Kusalimia wakubwa zake
3. Kuvaa mavazi ya heshima 
4. Kutupa takataka barabarani

x. kiongoz wa jadi wa jamii ya watumbatu alijukana kwa jina la......

1. Mwana wa mwana
2. Mwana kheri 
3. Mwana mputa
4. Mwinyi mkuu

2 .Oanisha maelezo ya jamii katika orodha A na jamii husika katika orodha B kwa kuandika herufi ya jibu sahihi

SEHEMU B (55 MAKSI)

JIBU MASWALI YOTE KATIKA SEHEMU HII

3(a). Eleza maana ya Jamii

(b).Historia inaonesha kuwa kutoka enzi,watu wameishi pamoja na kudumisha upendo ,amani , na mshikamano katika jamii. Kwa mujibu wanafalsafa na wanazuoni ulio wasoma ,eleza namna walivotoa fasili tofauti tofauti za dhana ya jamii

4.(a).Jamii huishi katika vijiji , miji , nchi na mataifa kupitia shughuli kama vile uwindaji,kilimo,u vuvi na biashara .Bainisha na fafanua makundi yanayo unda jamii

(b).Fafanua sababu (tano) zilizo Fanya jamii za kitanzania kuishi pamoja toka zama za kale.

5.Taja na ufafanue hatua mbalimbali za mabadiliko ya kimaendeleo ambazo jamii za kitanzania zimeishi na kupitia

6.(a).Eleza maana ya historia ya Tanzania na maadili

(b).Taja vyanzo vitatu vya historia ya Tanzania na maadili

(c).Bainisha changamoto (nne) za kukuza Maadili katika Jamii unamoishi.

7.Fafanua malengo ya ujenzi wa Maadili katika Jamii za asili za kitanzani .

8.(a).Eleza maana ya wabantu ni nini....?

(b).Taja sababu zilizo wafanya wabantu kutawanyika na kuingia Afrika mashariki

SEHEMU C ( 30 MAKSI)

9.Andika insha isiyozidi maneno mia Moja (100).Eleza umuhimu wa somo la historia ya Tanzania na Maadili .

10.Eleza uhusiano uliopo kati ya somo la historia ya Tanzania na maadili na masomo yafuatayo

1. Jiografia
2. kiswahili

 MTIHANI WA ROBO MUHULA WA KIDATO CHA KWANZA

HISTORIA YA TANZANIA NA MAADILI

MUDA: SAA 2:30 MWAKA: 2026

MAELEKEZO

1. Karatasi hii ina sehemu A, B na C.
2. Jibu maswali yote katika sehemu A, B na C kwa wekevu na umakinifu.
3. Sehemu A na ina jumla ya alama kumi na tano (15) na sehemu B inajumla ya alama sabini (70) na sehemu C ina alama 15.
4. Zingatia maelekezo ya kila swali na kila sehemu
5. Majibu yote yaandikwe kwenye nafasi za mtihani ulizopewa.
6. Vifaa vyote vya mawasiliano na visivyoruhusiwa havitakiwi katika chumba cha mtihani.

SEHEMU A (Alama 15) 

Jibu maswali yote katika sehemu hii

1. Chagua herufi ya jibu sahihi katika kipengele (i) mpaka cha (x) kisha andika herufi ya jibu sahihi katika sehemu ya karatasi ya mtihani uliyopewa

i. Somo la Historia ya Tanzania na Maadili linajumuisha dhana kuu ngapi?

1. Moja
2. Mbili
3. Tatu
4. Nne

ii. Historia inahusu mambo gani?

1. Mambo ya sasa
2. Mambo yaliyopita
3. Mambo yajayo
4. Mambo ya kubuni

iii. Ni kwa nini ni muhimu kujua historia yetu?

1. Ili kuishi maisha ya anasa
2. Ili kusafiri nchi za nje
3. Ili kuelewa tulikotoka, tulipo, na tunakokwenda
4. Ili kuwa maarufu

iv. Mabadiliko gani yamekuwa yakizingatiwa katika historia ya Tanzania?

1. Mabadiliko ya hali ya hewa
2. Mabadiliko ya teknolojia pekee
3. Mabadiliko ya kijamii, kisiasa, na kiuchumi
4. Mabadiliko ya michezo

v. Maadili ni nini?

1. Miongozo inayotawala tabia ya mtu na jamii
2. Sheria za nchi
3. Tamaduni za nchi za nje
4. Mambo ya kidini tu

vi. Maadili yana umuhimu gani kwa taifa?

1. Kujenga majivuno
2. Kukuza uhasama
3. Kutambulisha utu wetu, kujenga heshima, na kuleta maendeleo
4. Kuleta machafuko 

vii. Somo la Historia ya Tanzania na Maadili linatusaidiaje?

1. Kujenga chuki
2. Kuelewa mila, desturi, na maadili ya jamii za Tanzania
3. Kuiga tamaduni za kigeni
4. Kuacha mila zetu 

viii. Ni nini umuhimu wa somo la Historia ya Tanzania na Maadili?

1. Kujifunza lugha za kigeni
2. Kujenga moyo wa kuipenda, kuilinda, na kuiheshimu nchi yetu
3. Kusafiri duniani
4. Kuwa na mali nyingi

ix. Somo la Historia ya Tanzania na Maadili linahusiana na masomo gani mengine?

1. Jiografia, Hisabati, Kiswahili, Kiingereza, Chakula na Lishe, Sanaa na Michezo, Muziki, na Kilimo
2. Fizikia na Kemia pekee
3. Biashara na Ujasiriamali pekee
4. Ufundi na Teknolojia pekee

x. Ni kwa nini maadili ni muhimu katika jamii?

1. Huleta fujo
2. Huleta ubaguzi
3. Huleta amani, upendo, na maelewano
4. Huleta vita

MAJIBU

2. Oanisha SAFU A kwa kutoa jibu sahihi kutoka katika SAFU B kisha andika herufi ya jibu sahihi katika visanduku chini yake.

MAJIBU

SEHEMU B (Alama 70) 

Jibu maswali yote katika sehemu hii

3. Eleza ni kwa jinsi gani uhamiaji umechangia katika mabadiliko ya kijamii na kiuchumi katika jamii za Kitanzania?

i. ______________________________________________________________________ 

ii. ________________________________________________________________________ 

iii. ________________________________________________________________________ 

iv. ________________________________________________________________________ 

v. ________________________________________________________________________

4. Tanzania ina takribani makabila mia moja na ishirini na kila kabila lina utamaduni wake wa asili pamoja na mila na desturi zake . Taja makabila manne makuu yanayopatikana Tanzania, na utaje asili ya kila kabila.

i. ________________________________________________________________________ 

ii. ________________________________________________________________________ 

iii. ________________________________________________________________________ 

iv. ________________________________________________________________________ 

v. ________________________________________________________________________

5. Watanzania wengi katika jamii ya leo tumetokana na wabantu kwani lugha nyingi za makabila nchini Tanzania hufanana matamshi pia hata maana. Eleza kwa kutoa mifano mitano (05) shughuli za kiuchumi na kijamii za jamii za Kibantu.

i. ________________________________________________________________________ 

ii. ________________________________________________________________________ 

iii. ________________________________________________________________________ 

iv. ________________________________________________________________________ 

v. ________________________________________________________________________

6. Kwa kutoa mifano dhabiti eleza uhusiano kati ya somo la Historia ya Tanzania na Maadili na masomo mengine kama vile

i) Jiografia ________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________ 

________________________________________________________________________ 

ii)Hisabati. ________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________

________________________________________________________________________

7. Taja baadhi ya mambo yanayozingatiwa katika historia ya Tanzania.

i. __________________________________________________________________ 

ii. __________________________________________________________________ 

iii. __________________________________________________________________ 

iv. __________________________________________________________________ 

v. __________________________________________________________________

8. Jamii huusisha watu wa sehemu tofauti tofauti kwakulijua hilo, wewe ukiwa kama mwanafunzi wa kidato cha kwanza fafanua dhana ya jamii na vipengele vyake.

i. __________________________________________________________________ 

ii. __________________________________________________________________ 

iii. __________________________________________________________________ 

iv. __________________________________________________________________ 

v. __________________________________________________________________

9. a) Nini maana ya maadili

________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________

________________________________________________________________________

b) Toa faida (04) nne za maadili katika taifa la Tanzania

i. __________________________________________________________________ 

ii. __________________________________________________________________ 

iii. __________________________________________________________________ 

iv. __________________________________________________________________

SEHEMU C (Alama 15)

Jibu swali namba 10

10. Shule ya Sekondari ‘’KATWE’’ kulikua na mgongano baina ya wanafunzi wa kidato cha kwanza ‘’a’’ wakidai kwamba somo la historia ya Tanzania na maadili halina faida kwao huku kidato cha kwanza ‘’b’’ hawajui somo linahusu nini kabisa. Wewe ukiwa kama mtaalamu wa historia na maswala ya utamaduni wasaidie wanafunzi wa kidato cha kwanza ‘’a’’ na ‘’b’’ katika shule ya ‘’KATWE’’ kujua umuhimu wa somo hilo.

OFISI YA RAIS, TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA

MTIHANI WA KUMALIZA NUSU MUHULA KIDATO CHA KWANZA

HISTORIA YA TANZANIA NA MAADILI 2025

MUDA 2:30

MAELEKEZO

1. Karatasi hii Ina sehemu A, B na C zenye jumla ya maswali kumi 10

2. Jibu maswali yote kwenye nafasi ulizopewa 

3. Sehemu A na C Zina alama kumi na Tano (15) Kila na sehemu B Ina alama sabini (70)

4. Zingatia maelezo ya Kila sehemu na ya Kila swali 

5. Andika jina lako juu ya karatasi hii.

SEHEMU A. Alama 15

1. Chagua jibu sahihi kutoka machuguzi uliopewa kwa vipengele (i)- (x) kasha andika jibu lake katika nafasi uliopewa.

i) Somo la historia ya Tanzania na maadili linaundwa na dhana kuu mbili nazo ni

1. Historia ya Tanzania na maadili
2. Historia kuhusu mambo au matukio yaliyopita
3. Historia ya Tanzania na Tehama
4. Historia ya Tanzania na utu

 ii) Ni miongozo inayotawala tabia na matendo ya mtu mmoja mmoja au jamii kwa ujumla. dhana hii imebebwa na neno

1. Maadili
2. Huruma
3. Tanzania
4. Historia

iii) Neno maadili linapotumika huweza pia kuashiria au kuimarisha Tunu za jamii au taifa ni zipi Kati ya zifuatazo

1. Uhuru na Amani
2. Amani na furaha
3. Furaha na unyenyekevu
4. Unyenyekevu na upendo

vi) Tunaweza kuwakaribisha wageni kwa furaha na kuwapa heshima kubwa ikiwa pamoja na kukirimiwa kwa 

1. Chakula na malazi
2. Chakula na malezi
3. Chakula na kuoga
4. Chakula na heshima

v) Mazingira ya kiliografia yanaweza kuathiri shughuli za binadamu kama vile 

1. Biashara,utamaduni,kilimo na uhamaji wa watu
2. Biashara,uchumi,siasa, na mazingira
3. Uchumi,jamii,uvuvi, na uwindaji
4. Uwindaji,ukusanyaji,ulinzi na mazingira

vi) Kwa kutumia uchambuzi wa makabila Tanzania ni nchi yenye makundi ya makabila yote yanayopatikana barani Afrika makundi hayo ni

1. Wabantu ,wakichembe,wakushito na wanilo
2. Wabantu,wangoni,wamakonde na wazaramo
3. Wakichembe,Wabantu,wahaya na wanyakyusa
4. Wanilo,wakushito,wakichembe,na wapemba

vii) Kihistoria kundi kubwa la tatu la watanzania ambalo ni jamii ya wafugaji walioingia nchini Tanzania wakitokea kusini mwa sudani ni 

1. Wabantu
2. Wanilo
3. Wakushito
4. Wakichembe

viii) Jamii za wakushito zinahusisha makabila kama 

1. Wairaki,wagorowa, na waburugi
2. Wamasai,wapare na Wairaki
3. Wameru,Wamasai na Hadzabe
4. Hadzabe,Tindiga, na Wairaki

ix) Kwa hapa Tanzania jamii za Wanilo ni kama 

1. Wamasai,wajaluo, na wadatoga
2. Wamasai Wairaki, na wadatoga
3. Wadatoga,wajaluo na Hadzabe
4. Hadzabe,Tindiga na Wairaki

x) Morani ni kundirika katika jamii ya kimasai la vijana wenye umri Kati ya miaka

A) 18 na 35

B)18 na 40

C)18 na 60

D) 18 na 80

2. OANISHA JIBU LA ORODHA 'A' NA JIBU LA ORODHA 'B'

SEHEMU B. Alama 70

Jibu maswali yote katika sehemu hii

3. Mkude ni mwanafunzi wa kidato cha kwanza katika shule ya wavulana buingu . Ameshindwa kuelewa maana ya maneno yafuatayo kwenye somo la historia ya Tanzania na maadili. Msaidie kumuelezea maana ya maneno hayo.

a) Tunu za taifa

b) maadili

c) Jiografia

d) Jamii

e) wajibu

4. Ukiwa kama mwanafunzi wa kidato cha kwanza mkondo A waelezee wanafunzi wenzako umuhimu wa kuwa na maadili katika jamii na taifa kwa ujumla.

5.Warioba ni mwanafunzi wa kidato cha kwanza alichaguliwa na jamii yake kuelezea namna ambavyo vijana wanaweza kujengwa kwa kuwa na tabia njema. Msaidie warioba katika kuwaeleza vijana vitu vinavyojenga tabia njema katika jamii zetu nukta Tano.

6. Ukiwa Kama mwanafunzi kutoka shule ya sekondari chekeleni. waelezee wanafunzi wenzio kwanini jamii za Asili ya kitanzania zilihama kutoka eneo Moja kwenda eneo jingine nukta Tano

7. Kwa kutumia nukta Tano tofautisha jamii za Asili za wakichembe na jamii za Asili za kibantu.

8. Kwa kumtumia mtaalamu "EMILE DURKHEIM" (1884) Toa dhana ya neno 'Jamii'

9. Eleza Tofauti iliyopo Kati ya maadili yaliyojengwa katika jamii za Asili na jamii za sasa za kitanzania

SEHEMU C Alama 15

Jibu swali la kumi

Bainisha changamoto za kukuza maadili katika jamii unamoishi na Kisha toa mapendekezo ya jinsi ya kuzitatua.