JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA OFISI YA WAZIRI MKUU TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA

MKOA WA DAR ES SALAAM

UPIMAJI WA MTIHANI WA UTAMILIFU KIDATO CHA PILI

HISTORIA YA TANZANIA NA MAADILI

Muda: Saa 2:30 Jumatatu 24 Agosti 2026 Asubuhi

MAELEKEZO

1. Karatasi hii ina sehemu A, B na C zenye jumla ya maswali kumi (10).

2. Jibu maswali yote kwenye nafasi uliyopewa.

3. Sehemu A ina alama kumi na tano (15), sehemu B alama sabini (70) na sehemu C ina alama kumi na tano (15).

4. Vifaa vya mawasiliano na vitu visivyoruhusiwa havitakiwi katika chumba cha mtihani.

5. Andika kwa kutumia kalamu ya wino wa blue au nyeusi.

6. Andika namba yako ya mtihani katika kila ukurasa sehemu ya juu upande wa kulia.

SEHEMU A (ALAMA 15)

Jibu maswali yote katika sehemu hii

1. Katika kipengele (i) – (x) chagua herufi ya jibu sahihi kisha iandike katika kisanduku ulichopewa.

i. Katika mtaala mpya wa elimu nchini Tanzania somo la Historia ya Tanzania na Maadili limeanzishwa ili kutimiza lengo gani kuu la kitaifa?

1. Kukuza ujuzi wa lugha za kigeni miongoni mwa vijana

2. Kujijenga uzalendo, maadili mema na utambuzi wa urithi wa nchi yetu

3. Kuimarisha biashara ya kimataifa

4. Kufundisha namna ya kupambana na maadui

ii. Wanilo ni kundi kubwa la tatu la Watanzania ambalo ni jamii ya wafugaji. Wa Wanilo ni watu wa asili ya wapi?

1. Jangwa la Sahara

2. Bonde la ufa

3. Bonde la mto Naili

4. Ziwa Eyasi

iii. Ni mfumo gani wa kiuchumi na kijamii wa kabla ya ukoloni ambapo ardhi ilikuwa mali ya jamii nzima na hapakuwa na unyonyaji wa mtu na mtu?

1. Ubepari

2. Ujima

3. Ukabaila

4. Utumwa

iv. Harakati za kudai uhuru Tanganyika na Zanzibar vilihusisha vikundi vya kidini vilivyoanzishwa nchini Tanganyika. Ipi kati ya vifuatavyo ni baadhi ya vikundi hivyo?

1. The Tanganyika church, Islam organization and church of Union and Cooperation

2. The Citizen Organization church and Tanzania Muslim agency

3. The watch tower church, The African National church na Al-Jamiatu Islamiya Tanganyika

4. The church of God, the Muslim, agency and church of Christ Union

v. Katika karne ya 19 baadhi ya jamii za Kitanzania kama vile Wahehe chini ya Mkwawa na Wayao chini ya Machemba zilichagua kupigana kijeshi dhidi ya uvamizi wa kikoloni. Ni sababu kuu iliyozisukuma jamii hizi kutumia njia ya mapambano ya silaha?

1. Kulinda uhuru wao, ardhi na mifumo yao ya kiutamaduni

2. Kutaka kupata silaha za kisasa kutoka kwa wazungu

3. Kuwasaidia wafanyabiashara wa Kiarabu dhidi ya uvamizi wa kikoloni

4. Kulinda biashara yao ya utumwa waliokuwa wanaifanya

vi. Unaelewa nini kuhusu Beit A Ajaib?

1. Ilijengwa na Wamisionari mwaka 1868

2. Ni kasri la kifalme la Sultani Seyyid Said wa Zanzibar

3. Ilikuwa Ikulu ya Sultan Barghash bin Said wa Zanzibar

4. Ni sehemu ya makazi ya Washirazi yaliyokuwa Pangani Tanga

vii. Juma ni kijana anayependa sana kutumia bidhaa zinazotengenezwa hapa nchini Tanzania ili kukuza uchumi. Tabia hii ya Juma inaonesha:

1. Ukosefu wa elimu

2. Uzalendo

3. Upendeleo

4. Umaskini

viii. Maadili mema katika jamii ya Kitanzania yanasisitiza umuhimu wa usawa kijinsia. Hii ina maanisha nini?

1. Wanawake kufanya kazi zote za wanaume

2. Kutoa fursa sawa kwa wavulana na wasichana katika elimu na maamuzi

3. Wanaume kutofanya kazi za nyumbani kama vile kupika na kufua nguo

4. Wasichana kupewa kipaumbele katika kila jambo

ix. Faida ni mgeni katika shule ya sekondari Turiani, amekuta mwalimu amemaliza kuelekeza urithi wa Asili, kwa kutumia mfano mueleze Faida, ulichoelewa wakati mwalimu anaelekeza kwa mfano:

1. Mamlaka ya Hifadhi Ngorongoro

2. Ngome Kongwe

3. Fuvu la Kale

4. Ufundi na Ujuzi

x. Wakati wakoloni wanajenga nchini walizikuta jamii zetu zikijihusisha na shughuli mbalimbali za kiuchumi kama vile biashara na kilimo. Ipi kati ya zifuatazo ni athari za ujio wa ukoloni katika uchumi wa Tanganyika?

1. Kujitegemea kikamilifu

2. Kuanzishwa kwa kilimo cha biashara

3. Kupungua kwa kodi

4. Kuondoka kwa wageni

2. Oanisha vipengele vinavyoelezea mifumo ya kiutawala katika jamii ya Wanyamwezi wakati ukoloni unaingia vilivyopo katika Orodha A na kundi husika kutoka 

SEHEMU B (ALAMA 70)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

3. Waingereza wakati wanaitawala Tanganyika waliweza kubadilisha mfumo wa Utawala kutoka mfumo wa moja kwa moja kwenda mfumo wa uwakala. Je ni sababu zipi zilizofanya Waingereza waweze kubadili mfumo wao wa kiutawala nchini Tanganyika. Toa hoja tano.

4. Uvumbuzi wa zana za chuma uliweza kumsaidia kwa kiasi kikubwa binadamu katika kipindi hicho. Thibitisha kauli hiyo kwa kutoa hoja tano.

5. Mwishoni mwa karne ya 19, jamii mbalimbali za Watanzania zilipambana kwa ujasiri mkubwa kupinga utawala wa kikoloni lakini mwishowe zilishindwa. Kama mwanafunzi wa Historia na Maadili, eleza sababu tano (5) zilizozisababisha jamii hizo kushindwa katika mapambano hayo ya awali.

6. Ukiwa kama mtafiti katika jamii unayoishi eleza maadili ya jamii za Kitanzania yaliyokuwepo wakati wa ukoloni ambayo bado yanarithiwa. (Toa hoja tano (5)).

7. “Uhuru wa Tanganyika na Zanzibar haukupatikana kwa bahati mbaya, bali ulitokana na kero mbalimbali na jitihada za wananchi wenyewe”. Kutokana na kauli hiyo eleza misingi mitano iliyofanya wananchi wadai uhuru wao.

8. Jamii yetu inakabiliwa na mmomonyoko mkubwa wa maadili kutokana na mabadiliko ya sayansi na teknolojia. Pendekeza njia tano (5) zinazoweza kutumika kukabiliana na mmomonyoko wa maadili kwa vijana wa sasa.

9. Wanafunzi wa kidato cha kwanza huingia sekondari wakiwa wanaamini kuwa somo la Tanzania na Maadili ni la kukariri matukio ya zamani na halina msaada katika maisha ya sasa. Kama mwanafunzi wa kidato cha pili tumia uelewa wako kwa kutoa hoja tano (5) zitakazowathibitishia wanafunzi hawa umuhimu wa kujifunza somo hili katika shule za sekondari nchini Tanzania.

SEHEMU C (ALAMA 15)

Jibu swali la kumi (10)

10. Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania anahimiza uwajibikaji na kutumia nafasi ya uongozi kwa manufaa ya umma. Kwa hoja tano eleza madhara ya rushwa kwa jamii.

JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA OFISI YA RAIS TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA

MKOA WA MARA

060 HISTORIA YA TANZANIA NA MAADILI

Muda: 2:30 Mei 2026

MAELEKEZO

1. Mihani huu una jumla ya maswali 10 katika sehemu A, B na C.
2. Sehemu A ina alama 15, sehemu B ina alama sabini (70) na sehemu C ina alama kumi na tano (15).
3. Jibu maswali yote katika nafasi zilizotolewa.
4. Vitu visivyohusiana haviruhusiwi katika chumba cha mtihani.
5. Andika jina kamili katika ukurasa wa kwanza wa karatasi.

KWAMAITI NIZI YA WATAHINI

SEHEMU A: (ALAMA 15)

Jibu maswali yote katika sehemu hii.

1. Chagua herufi ya jibu sahihi katika vipengele (i) – (iv), kisha andika herufi ya jibu sahihi katika jedwali lililotolewa.

i. Abduralah anajivunia kuwa miongoni mwa wananchi wanaosoma somo la Historia ya Tanzania na Maadili kwa kuelimisha kuwa na mapenzi na nchi yake. Kutenda haki kwa Abduralah kunipenda nchi yake kunahusiana na nini?

1. Amani
2. Ukarimu
3. Uzalendo
4. Utu

ii. Katika hotuba yake juu ya ustawi wa maadili na mali za taifa, mkuu wa mkoa alizungumzia majukumu yanayohusiana na ulinzi na usalama wa vitu vya taifa na maadili. Ulinzi ni nani hasa anayehusiana na ulinzi huo kwa maendeleo ya taifa letu?

1. Rais wa Tanzania
2. Afisa Maadili
3. Mkuu wa Majeshi
4. Kila Mtanzania

iii. Maelezo yapi yanathibitisha ukweli kuhusu jamii zilizokuwa na uhuru wa kujitawala na kufanya hivyo kwa kuzungumza na viongozi wa kikoloni ili kuweza kuhakikisha maadili yao na muda mrefu?

1. Zilitatuliwa kupitia na wakoloni
2. Zilipata msaada ya silaha za kivita
3. Zilimarika kisiasa na kiuchumi
4. Zilifanikiwa kiuchumi na kisiasa

iv. Ni kwa namna gani matumizi ya lugha ya Kiswahili katika utengenezaji wa filamu za Kitanzania yanaweza kusaidia kukuza uchumi na ushirikiano wa kimataifa?

1. Kuwahusisha mawasiliano katika biashara na sanaa
2. Kukuza matumizi ya lugha nyingine nchini
3. Kufikia watazamaji wengi zaidi Afrika Mashariki
4. Kuifanya iwe lugha ya kufundishia ili kuongeza wataalamu

v. Ni kwa namna gani unaweza kumaliza mgogoro kati ya wanafunzi wawili wanaopigana darasani kwa kutumia maarifa ya mifumo ya haki ya jadi?

1. Kuwapatanisha na kumaliza ugomvi kati yao
2. Kuwashitaki kwa mujibu wa sheria ya shule
3. Kumwadhibu aliyesababisha ugomvi
4. Kuwatenganisha wasiendelea kupigana

vi. Rahma ni mzaliwa wa Pwani Tanzania bara lakini baba yake ni Mwarabu na mama yake ni Mmasai. Mzazi ni Mzanzibar, unafikiri tukio hili linapelekea wazi Rahma kuwa na asili mseto tofauti?

1. Ujio wa Wareno barani Afrika
2. Mwingiliano wa jamii za Kiarabu na Kitanzania katika shughuli za biashara
3. Muujiza ya Mwenyezi Mungu katika uumbaji
4. Vita miongoni mwa jamii

vii. ………… ni mfumo wa kisiasa wa kikabila ambao msingi wake ulikuwa ni ardhi.

1. Umojini
2. Mfumo wa rika
3. Ubaguzi
4. Unyaraubanja

viii. ………… unahusisha mabaki ya kihistoria kama vile majengo, makaburi na kazi za mikono zilizofanyika kipindi cha nyuma. Aina hii ya urithi inajulikana kama:

1. Urithi wa huduma za babu zetu wa kale
2. Urithi wa asili
3. Urithi unaoshikika
4. Urithi usioshikika

ix. Mfumo wa kijamii na jamii za asili za Kitanzania kutoa elimu ya maadili kwa vijana wa kike na kiume ulijulikana kama:

1. Kabila
2. Ukoo
3. Jando na unyago
4. Familia

x. Kabla ya mapinduzi matukufu ya Zanzibar ya mwaka 1964 Zanzibar ilikuwa imepata uhuru uliojulikan(a) kama “uhuru wa watu wachache”. Uhuru huo ulipatikana mwaka gani?

1. 1964
2. 1961
3. 1962
4. 1963

2. Oanisha maelezo ya orodha A na maneno yanayohusiana nayo katika orodha B, kisha andika herufi ya jibu sahihi zaidi katika jedwali lililo chini.

SEHEMU B: ALAMA 70

Jibu maswali YOTE katika sehemu hii.

3. Wananchi wa Tanganyika na Zanzibar walitumia mbinu mbalimbali katika kudai uhuru wao uliofanya umoja wa nchi na wakoloni. Bainisha mbinu tano (5) walizotumia katika kudai uhuru wao.

4. Ukiwa mwanafunzi uliyepewa mwalimu vizuri juu ya somo la Urithi wa Asili na wa Kitamaduni. Bainisha umuhimu wa kuhifadhi urithi wa asili na wa kitamaduni. Toa hoja tano (5).

5. Nchi ya Tanzania imegawanyika katika makabila zaidi ya 150 lakini wananchi wana amani na usalama. Kwa kutumia hoja tano (5) bainisha ni kwa namna gani unaweza kutofautisha baina ya kabila moja na jingine.

6. Nchi ya Tanzania imebarikiwa kuwa na urithi wa asili ambao umepewa hadhi ya kutambulika kimataifa na Umoja wa Dunia na Shirika la UNESCO. Taja urithi uliopo Tanzania ambao una hadhi hiyo. Toa hoja tano (5).

7. Ujio wa wakoloni Afrika haukuwa kwa ajili ya kufanya utalii. Mabadiliko ya kiuchumi na kisiasa barani Afrika ndio sababu ya ujio wao. Kama Mzalendo taja sababu tano zilizowapelekea huko.

8. Jamii za asili za Kitanzania, kwa mfano, wakulima, wakusanyaji, wakichimba na wapantu walikuwa ni wenye kuhama hasa kufuata eneo moja kwa moja. Taja sababu tano (5) zilizowapelekea hali hii.

9. Bainisha changamoto tano (5) za kiteknolojia zinazotofautisha zama za mawe na zama za chuma.

SEHEMU C: ALAMA 15

Jibu swali la kumi kwa kufuata taratibu za uandishi wa insha.

10. “Maadili yana mchango mkubwa katika kukuza uchumi wa nchi.” Wewe ukiwa mwanafunzi uliyesheheni maarifa juu ya maadili, fafanua sababu hii kwa kutumia hoja tano.