NADHARIA ZA CHIMBUKO LA FASIHI

Nadharia za chimbuko la fasihi ni mitazamo inayojaribu kueleza namna fasihi ilivyoanza katika jamii za binadamu. Hakuna nadharia moja inayokubalika kuwa ndiyo chanzo pekee, kwa sababu fasihi huenda ilitokana na shughuli mbalimbali za maisha ya mwanadamu.

1. Nadharia ya kazi

Nadharia hii inaeleza kuwa fasihi ilitokana na shughuli za kazi. Watu walipokuwa wakifanya kazi kama kulima, kuvua, kuwinda au kusukuma mashua, waliimba nyimbo ili kuleta moyo wa pamoja, kupunguza uchovu na kuratibu mwendo wa kazi.

Mfano: Wakulima wanaweza kuimba kwa pamoja wanapolima ili kuhimiza bidii na kurahisisha kazi.

2. Nadharia ya matambiko na dini

Nadharia hii inaeleza kuwa fasihi ilitokana na ibada, matambiko na imani za jamii. Watu waliimba, kucheza, kughani na kusimulia hadithi wakati wa kuomba mvua, kutoa sadaka au kuwasiliana na mizimu.

Mfano: Nyimbo za kuomba mvua au maghani ya kuwasifu wahenga yanaweza kuwa chanzo cha fasihi.

3. Nadharia ya mchezo

Nadharia hii inaeleza kuwa fasihi ilianza kutokana na michezo ya binadamu. Watoto na watu wazima walicheza, kuigiza, kuimba na kushindana kwa maneno, hivyo kuibua aina mbalimbali za fasihi.

Mfano: Michezo ya watoto yenye nyimbo, majibizano na uigizaji inaweza kuzaa maigizo, mashairi na hadithi.

4. Nadharia ya uigaji

Nadharia hii inaeleza kuwa fasihi ilitokana na tabia ya binadamu kuiga mazingira, wanyama, watu na matukio. Kupitia uigaji huo, binadamu aliunda maigizo, hadithi na nyimbo.

Mfano: Wawindaji waliweza kuiga mienendo ya wanyama au matukio ya uwindaji na kuyawasilisha mbele ya wenzao.

5. Nadharia ya lugha

Nadharia hii inaeleza kuwa fasihi ilianza baada ya binadamu kupata lugha. Lugha ilimwezesha kueleza hisia, matukio, hofu, furaha na tajriba zake kwa njia ya masimulizi na nyimbo.

Mfano: Binadamu alipoweza kueleza tukio la uwindaji kwa maneno, masimulizi hayo yalikuwa msingi wa hadithi.

6. Nadharia ya hisia

Nadharia hii inaeleza kuwa fasihi ilitokana na haja ya binadamu kueleza hisia zake kama furaha, huzuni, mapenzi, hofu na hasira.

Mfano: Nyimbo za maombolezo zilitokana na huzuni, wakati nyimbo za harusi zilitokana na furaha.

7. Nadharia ya burudani

Nadharia hii inaeleza kuwa fasihi ilianza kutokana na hitaji la binadamu kujiburudisha baada ya kazi au wakati wa mapumziko. Watu walisimulia hadithi, kuimba, kucheza na kutambiana.

Mfano: Wazee walikusanya watoto jioni na kuwasimulia ngano kwa ajili ya burudani na mafunzo.

8. Nadharia ya mawasiliano

Nadharia hii inaeleza kuwa fasihi ilitokana na haja ya binadamu kuwasiliana na wengine. Masimulizi, ngomezi, nyimbo na ishara zilitumika kupeleka taarifa na ujumbe.

Mfano: Ngoma maalumu ilipigwa kuonya kuhusu hatari au kuita watu kwenye mkutano.

Hitimisho: Chimbuko la fasihi linaelezwa na nadharia mbalimbali kwa sababu fasihi imefungamana na shughuli nyingi za maisha ya mwanadamu. Kazi, dini, michezo, lugha, hisia, burudani na mawasiliano yote yanaweza kuwa vyanzo vya fasihi.

Nadharia za chimbuko la fasihi

Dhana ya nadharia

Wataalamu wanaeleza kuwa nadharia ni maelezo au mwongozo uliopangwa ili kusaidia kueleza, kutatua au kutekeleza jambo fulani. Nadharia za chimbuko la fasihi ambazo Senkoro (1987) na Mulokozi (2017) wanazitaja ni nadharia za kidhanifu na kiyakinifu.

Nadharia ya kidhanifu

Msingi wa nadharia hii ni mawazo ya kudhani, yasiyotokana na uhalisi. Waasisi wa nadharia hii ni wanafalsafa wa Kiyunani, wakiwamo Plato na Sokrate. Wafuasi wa nadharia hii wanaamini kuwa fasihi na sanaa vimetoka kwa Mungu. Hivyo, mwanafasihi huipokea sanaa ikiwa tayari imeivishwa na Mungu.

Wachambuzi wengine wenye mtazamo wa kidhanifu ni Felician Nkwera na John Ramadhan. Katika insha yake kuhusu fasihi, Nkwera (1976) anasema "Fasihi ni sanaa ambayo huanzia kwa Muumba, humfikia mtu katika vipengele mbalimbali... (ni) hekima ambayo mtu ameshirikishwa apate kumtambua Muumba wake". Akiunga mkono mtazamo huo, Ramadhan (1975) anasema kwamba, ingawa fasihi ni hisi, kitendo cha mtu kuibuni kazi ya sanaa ni uigaji wa Mungu ambaye ndiye mfalme wa sanaa zote. Mawazo ya wafuasi wa nadharia hii hayana uthibitisho wowote zaidi ya kumtenga msanii na jamii yake kwa kumkweza na kuonekana yuko karibu na Mungu kuliko wanajamii wengine. Aidha, wafuasi wa nadharia hii wanaamini kuwa mwanafasihi hawezi kubuni kitu chochote zaidi ya kuiga sanaa ambayo tayari Mungu ameitengeneza.

Nadharia ya kiyakinifu

Kwa mujibu wa Senkoro (1987), chimbuko la sanaa na fasihi ni mazingira halisi ya jamii, hususani sanaa ya mwanzo iliyofungamana na kazi za uzalishaji mali. Hii inamaanisha kwamba chanzo cha fasihi na sanaa ni binadamu (jamii) na mazingira yake. Katika harakati za kukabili mazingira yake, ilimlazimu binadamu kufanya kazi. Binadamu wa mwanzo aliishi katika mazingira yasiyo rafiki. Hivyo, ilimlazimu kutumia silaha ili apambane na mazingira hayo. Huo ndio ulikuwa mwanzo wa kutafuta njia za kurekebisha silaha zake (mawebutu) kwa kuyachonga ili yawe na ncha kali. Uchongaji huo ndio ulikuwa sanaa yenyewe. Kwa hiyo, hisia za kisanaa zimefungamana na maendeleo ya mtu katika kupambana na mazingira yake na katika kufanya kazi. Nadharia hii ina mwelekeo wa kukubalika zaidi, kwani inakubaliana na fikra kuwa wanadamu walianza mawasiliano kupitia kazi zao. Kwa mantiki hiyo, chimbuko la sanaa ni kazi.

Kadiri binadamu alivyozidi kuendelea, alikuwa na mahitaji mengine zaidi ya mahitaji ya msingi. Mahitaji hayo yaliamsha hisia za kuchora vielelezo vya shughuli zake za kujikimu. Michoro ya mapangoni iliyopo Kondoa (Tanzania) ni mifano mizuri ya vielelezo hivyo. Kuzuka kwa lugha kuliongeza aina nyingine ya sanaa ambayo ni fasihi.

Fasihi, kama zilivyo sanaa nyingine, ilitokana na kazi alizofanya binadamu katika kupambana na mazingira yake. Fasihi ilianzia katika wimbo wa kazi. Baadaye, tanzu nyingine za fasihi zilitungwa na kusimuliwa kwa madhumuni ya kufunza, kukosoa, kuadibu, kuchokoza fikra na kuliwaza jamii baada ya kazi. Kadiri maendeleo ya uzalishaji mali yalivyoongezeka, binadamu akapata muda wa kupumzika na kustarehe kwa njia ya sanaa. Fasihi ilianza kutengana na kaziza uzalishaji na kuanza kuwa shughuli maalumu ya kijamii ambapo ilitendwa katika matukio mbalimbali, kama vile sherehe na ibada.

Nadharia nyingine inayoelezwa na Mulokozi (2017) ni ya mwigo au uigaji. Nadharia hii inazingatia ubunifu wa mwanadamu katika kuiga maumbile na mazingira yaliyomzunguka kwa kusawiri vitu vilivyomo katika hali mbalimbali. Akigusia dosari kuu ya nadharia hii, Mulokozi anasema kuwa katika kusisitiza mno uigaji, suala la ubunifu wa kisanaa na kifasihi linasahauliwa.